Lịch sử dân tộc Việt Nam đã sản sinh nhiều bậc hiền tài có công lao to lớn đối với sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Trong số đó, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-1784) là một trong những trí thức tiêu biểu nhất của dân tộc, được hậu thế tôn vinh là nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII. Với trí tuệ uyên bác, tinh thần ham học hỏi, ý chí tự học bền bỉ cùng khối lượng trước tác đồ sộ, ông đã để lại di sản quý báu trên nhiều lĩnh vực, góp phần làm rạng rỡ nền văn hiến Đại Việt và có ảnh hưởng sâu rộng đối với sự phát triển của nền học thuật Việt Nam.
Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, cha là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, cha vợ là Tiến sĩ Lê Hữu Kiều (làng Liêu Xá, nay thuộc xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên), đều là những vị quan có uy tín dưới triều Lê. Chính môi trường gia đình đã sớm hun đúc ở ông lòng say mê học tập, ý chí lập thân bằng con đường khoa cử và khát vọng cống hiến cho đất nước.
Ngay từ nhỏ, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, có trí nhớ đặc biệt và niềm đam mê đọc sách hiếm có. Năm 1743, ông đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; năm 1752 tiếp tục đỗ Hội nguyên và Đình nguyên Bảng nhãn (khoa thi không lấy Trạng nguyên), trở thành một trong số rất ít đại khoa trong lịch sử khoa cử Việt Nam đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đình. Thành tích ấy không chỉ phản ánh tài năng xuất chúng mà còn là kết quả của quá trình khổ học, tự học và tinh thần cầu thị không ngừng nghỉ.
Không chỉ thành công trên con đường khoa bảng, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn còn là một vị quan thanh liêm, tận tụy và giàu trách nhiệm. Trong hơn ba mươi năm làm quan dưới triều Lê - Trịnh, ông đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm viện Thị thư, Tư nghiệp Quốc Tử Giám, Tổng tài Quốc sử quán, Tả thị lang Bộ Hộ, Bồi tụng và Thượng thư Bộ Công. Trên mỗi cương vị, ông đều thể hiện tư duy quản trị sắc bén, tinh thần đổi mới và ý thức phụng sự đất nước, góp phần quan trọng vào công cuộc quản lý quốc gia, phát triển giáo dục, kinh tế và văn hóa.
Điều làm nên tầm vóc đặc biệt của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn chính là sự nghiệp học thuật đồ sộ. Ông được đánh giá là học giả bách khoa hiếm có trong lịch sử Việt Nam với tri thức sâu rộng trên nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, văn học, triết học, giáo dục, ngôn ngữ, kinh tế, nông nghiệp và khoa học tự nhiên. Khối lượng trước tác mà ông để lại bằng chữ Hán vô cùng phong phú, nhiều công trình đến nay vẫn là nguồn tư liệu có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa và khoa học xã hội Việt Nam.
Các tác phẩm tiêu biểu như Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Đại Việt thông sử, Quần thư khảo biện, Kinh thư diễn nghĩa hay Quế Đường thi tập không chỉ phản ánh vốn tri thức uyên bác của tác giả mà còn thể hiện phương pháp nghiên cứu khoa học, tư duy hệ thống và tinh thần khảo cứu thực tiễn. Đặc biệt, nhiều công trình đã ghi chép toàn diện về lịch sử, địa lý, phong tục, kinh tế, văn hóa và đời sống xã hội Đại Việt thế kỷ XVIII, trở thành những tư liệu nền tảng có giá trị lâu dài đối với các thế hệ nghiên cứu sau này.
Một trong những giá trị nổi bật trong tư tưởng của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là quan điểm "thực học". Theo ông, việc học không chỉ nhằm mục đích thi cử hay cầu công danh mà phải hướng tới mở mang tri thức, rèn luyện đạo đức và phụng sự xã hội. Ông đề cao việc học gắn với thực tiễn, coi tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được vận dụng để giải quyết những vấn đề của đất nước và đời sống nhân dân. Quan niệm ấy được thể hiện rõ trong lời dạy nổi tiếng: "Từ tai mắt nghe thấy, lấy tâm ý mà suy nghĩ, không thể chỉ tin vào sách vở một cách mù quáng." Đến ngày nay, tư tưởng "thực học" của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn vẫn còn nguyên giá trị, góp phần khẳng định vai trò của giáo dục trong đào tạo nhân tài và phát triển bền vững đất nước.
Trải qua ba thế kỷ, tên tuổi và sự nghiệp của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn vẫn luôn được các thế hệ người Việt Nam trân trọng, gìn giữ và phát huy. Tại quê hương Hưng Yên, Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã trở thành một địa chỉ giáo dục truyền thống có ý nghĩa quan trọng. Trên khắp cả nước, nhiều trường học, đường phố, giải thưởng khoa học và các thiết chế văn hóa mang tên ông như sự tri ân đối với những cống hiến to lớn của nhà bác học kiệt xuất cho nền học thuật và văn hóa dân tộc.
Đặc biệt, ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng UNESCO, tổ chức này đã thông qua Nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026). Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những đóng góp nổi bật của ông trong lĩnh vực giáo dục, văn hóa và tri thức; đồng thời khẳng định giá trị trường tồn của di sản học thuật Việt Nam trong dòng chảy văn hóa và tri thức nhân loại.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là dịp để tôn vinh một trí thức kiệt xuất, một nhà bác học lớn của dân tộc, đồng thời tiếp tục khẳng định giá trị bền vững của truyền thống hiếu học, tinh thần tự học và khát vọng cống hiến vì đất nước. Những di sản mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại không chỉ góp phần làm giàu kho tàng văn hóa, khoa học của dân tộc mà còn tiếp tục truyền cảm hứng cho các thế hệ hôm nay trên con đường học tập, nghiên cứu, sáng tạo và xây dựng đất nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, phát triển./.
Thanh Mai
Phòng Nghiệp vụ
