Từ những trang sử khoa bảng, tấm bia tiến sĩ, sắc phong, gia phả và những câu chuyện về các bậc hiền tài của quê hương, truyền thống hiếu học của vùng đất Hưng Yên đang tiếp tục được lan tỏa đến thế hệ trẻ thông qua hoạt động trưng bày lưu động của Bảo tàng tỉnh. Không chỉ mang lịch sử đến gần hơn với học sinh, chương trình còn góp phần bồi đắp niềm tự hào về quê hương, khơi dậy ý thức học tập, tinh thần tự rèn luyện và khát vọng vươn lên bằng tri thức trong mỗi người trẻ.
1. Đưa lịch sử và truyền thống hiếu học đến gần hơn với học sinh
Từ ngày 28/9 đến ngày 10/10/2026, Bảo tàng tỉnh Hưng Yên tổ chức trưng bày lưu động chuyên đề “Truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên” tại bốn cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh, gồm: Trường THCS Đông Hưng (xã Đông Hưng), Trường THCS Đông Tiên Hưng (xã Đông Tiên Hưng), Trường Tiểu học Phụ Dực 1 và Trường THPT Phụ Dực (xã Phụ Dực). Hoạt động đã thu hút trên 4.300 lượt học sinh, cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên các nhà trường tham quan, tìm hiểu.
Được tổ chức trong thời gian diễn ra Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời năm 2026 với chủ đề “Thực học, thực hành, làm chủ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời”, chương trình trưng bày mang ý nghĩa thiết thực, góp phần đưa các giá trị lịch sử, văn hóa và truyền thống giáo dục của địa phương vào môi trường học đường. Qua đó, việc học tập không chỉ được nhìn nhận từ những trang sách, bài giảng trên lớp mà còn được mở rộng bằng trải nghiệm trực tiếp với những tư liệu, hình ảnh và hiện vật gắn với lịch sử quê hương.
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, Hưng Yên là vùng đất giàu truyền thống văn hiến, nơi hun đúc tinh thần hiếu học, trọng đạo lý và tôn vinh người tài. Trải qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây luôn coi trọng việc học, xem tri thức là nền tảng để hoàn thiện nhân cách, lập thân, lập nghiệp và đóng góp cho cộng đồng, đất nước. Truyền thống ấy được lưu giữ trong những câu chuyện về các bậc danh nhân, những người đỗ đạt cao trong các kỳ thi Nho học, trong các di tích, văn bia, gia phả, sắc phong và nhiều nguồn tư liệu lịch sử khác.
Tuy nhiên, những giá trị truyền thống chỉ thực sự có sức sống lâu bền khi được thế hệ hôm nay tiếp nhận, hiểu đúng và vận dụng vào cuộc sống. Với mục tiêu đó, trưng bày lưu động “Truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên” được xây dựng theo hướng kết hợp giới thiệu kiến thức lịch sử với hoạt động trải nghiệm, tạo điều kiện để học sinh chủ động khám phá, tìm hiểu và cảm nhận những giá trị văn hóa của quê hương bằng nhiều hình thức sinh động.
Việc lựa chọn trường học làm địa điểm tổ chức cũng thể hiện định hướng gắn hoạt động bảo tàng với công tác giáo dục thế hệ trẻ. Thay vì chỉ đón học sinh đến tham quan tại không gian trưng bày cố định, Bảo tàng tỉnh chủ động đưa nội dung trưng bày đến các nhà trường, giúp các em tiếp cận di sản thuận lợi hơn, đồng thời tạo thêm nguồn tư liệu trực quan phục vụ hoạt động dạy và học lịch sử, giáo dục địa phương, giáo dục truyền thống và bồi dưỡng nhân cách.
2. Khám phá mạch nguồn hiếu học qua những tư liệu lịch sử
Với gần 200 tư liệu, hình ảnh, hiện vật và bản đồ, trưng bày được tổ chức thành ba phần nội dung:
Phần 1: Mạch nguồn truyền thống hiếu học;
Phần 2: Hưng Yên – vùng đất hiếu học, khoa bảng;
Phần 3: Tiếp nối truyền thống hiếu học.
Cách bố trí này tạo nên mạch kể chuyện xuyên suốt, từ cội nguồn hình thành truyền thống hiếu học, những dấu ấn tiêu biểu của nền khoa bảng địa phương đến trách nhiệm kế thừa, phát huy truyền thống trong đời sống hiện đại.
Phần thứ nhất, “Mạch nguồn truyền thống hiếu học”, giới thiệu những nền tảng văn hóa, lịch sử góp phần hình thành và nuôi dưỡng tinh thần ham học, trọng tri thức của người Hưng Yên. Qua các tư liệu được lựa chọn, học sinh có dịp tìm hiểu về quan niệm coi trọng việc học, vai trò của gia đình, dòng họ và cộng đồng trong khuyến khích con cháu học tập, rèn luyện. Từ những nếp nhà, truyền thống gia phong đến sự quan tâm của cộng đồng đối với việc học, có thể thấy hiếu học không chỉ là khát vọng của mỗi cá nhân mà còn là một giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Ở phần thứ hai, “Hưng Yên – vùng đất hiếu học, khoa bảng”, người xem được tiếp cận những dấu ấn tiêu biểu của truyền thống học hành, thi cử và trọng dụng nhân tài trên quê hương. Những tư liệu Hán Nôm, văn bia, sắc phong, gia phả, sách cổ cùng các hình ảnh, tài liệu nghiên cứu được giới thiệu đã góp phần tái hiện một phần diện mạo của nền giáo dục khoa cử xưa và những đóng góp của các bậc hiền tài đối với quê hương, đất nước.
Mỗi tư liệu, hiện vật không chỉ mang giá trị thông tin mà còn mở ra những câu chuyện về hành trình học tập, ý chí vượt khó, tinh thần bền bỉ và khát vọng lập thân của người xưa. Đằng sau những dòng chữ khắc trên bia đá, những trang sách cũ hay những ghi chép trong gia phả là dấu ấn của một thời đại, của các gia đình, dòng họ và cộng đồng đã dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học. Những tư liệu ấy giúp học sinh hiểu rằng thành quả học tập, sự thành danh của một con người không chỉ đến từ năng khiếu mà còn là kết quả của quá trình tích lũy tri thức, rèn luyện đạo đức, kiên trì theo đuổi mục tiêu và sự vun đắp của gia đình, xã hội.
Đáng chú ý, việc giới thiệu các nguồn tư liệu gốc và tư liệu lịch sử còn giúp học sinh bước đầu nhận biết vai trò của công tác sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và phát huy giá trị di sản. Một tấm bia, một sắc phong hay một cuốn gia phả không đơn thuần là tài liệu của quá khứ; đó còn là chứng cứ lịch sử góp phần xác thực, bổ sung và làm sáng rõ những thông tin về con người, vùng đất và truyền thống văn hóa. Qua đó, các em có thêm cơ hội tiếp cận lịch sử bằng tư liệu cụ thể, hình thành sự quan tâm đối với việc tìm hiểu, trân trọng và gìn giữ những dấu tích mà các thế hệ trước để lại.
Phần thứ ba, “Tiếp nối truyền thống hiếu học”, hướng đến việc kết nối những giá trị lịch sử với yêu cầu học tập, rèn luyện của thế hệ trẻ hôm nay. Nếu truyền thống khoa bảng xưa ghi dấu bằng những kỳ thi, những học vị và con đường làm quan, thì trong xã hội hiện đại, tinh thần hiếu học cần được thể hiện bằng năng lực tự học, tư duy sáng tạo, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tinh thần trách nhiệm và ý thức đóng góp cho cộng đồng.
Thông điệp của phần trưng bày không dừng lại ở việc nhắc nhớ những thành tựu trong quá khứ, mà còn khuyến khích học sinh chủ động tiếp nối truyền thống bằng hành động cụ thể: học tập nghiêm túc, trung thực trong thi cử, kiên trì vượt qua khó khăn, biết tìm tòi và sáng tạo, tôn trọng tri thức, nuôi dưỡng ước mơ và không ngừng hoàn thiện bản thân. Đó chính là cách để truyền thống hiếu học không trở thành niềm tự hào chỉ thuộc về quá khứ, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Nguồn tư liệu phục vụ trưng bày được khai thác, lựa chọn từ các cơ quan lưu trữ, thư viện, bảo tàng, di tích và những nguồn tư liệu nghiên cứu có liên quan. Việc tập hợp, hệ thống hóa các tư liệu từ nhiều nguồn đã góp phần tạo nên một bức tranh đa chiều về truyền thống hiếu học của địa phương, đồng thời cho thấy vai trò của bảo tàng trong việc kết nối các nguồn di sản, chuyển hóa giá trị tư liệu thành nội dung giáo dục gần gũi, dễ tiếp nhận đối với công chúng trẻ tuổi.
Cán bộ Bảo tàng tỉnh Hưng Yên giới thiệu nội dung trưng bày cho học sinh trường THCS Đông Tiên Hưng
3. Từ không gian trưng bày đến trải nghiệm học tập trực quan
Một trong những điểm nhấn của chương trình là việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm gắn với nội dung trưng bày. Học sinh không chỉ quan sát, đọc thông tin trên pano, tài liệu mà còn được tham gia một số hoạt động mô phỏng không gian học tập, thi cử thời xưa, tìm hiểu trang phục của sĩ tử và trực tiếp tương tác với nội dung giới thiệu.
Thông qua hoạt động trải nghiệm “lều chõng”, các em có dịp hình dung rõ hơn về con đường học tập, thi cử của sĩ tử trong xã hội phong kiến. Hình ảnh người học chuẩn bị hành trang, mang theo lều chõng đi thi gợi lên những chặng đường dài, những thử thách và sự kiên trì mà người xưa phải trải qua để theo đuổi con đường học vấn. Khi được hóa thân thành sĩ tử, khoác áo the, đội khăn xếp và tham gia các hoạt động mô phỏng, học sinh có điều kiện tiếp cận lịch sử bằng cảm nhận trực tiếp thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.
Những trải nghiệm ấy góp phần làm cho câu chuyện về khoa cử trở nên gần gũi, sinh động hơn. Từ đó, học sinh có thể liên hệ giữa tinh thần vượt khó của người đi học trong quá khứ với những yêu cầu của việc học tập hôm nay. Dù điều kiện, phương thức học tập và đánh giá năng lực đã thay đổi, sự chăm chỉ, tính kỷ luật, ý chí bền bỉ và tinh thần cầu tiến vẫn là những phẩm chất có giá trị lâu dài.
Bên cạnh đó, hoạt động trả lời câu hỏi tìm hiểu kiến thức thông qua các phiếu câu hỏi giúp học sinh chủ động ghi nhớ nội dung trưng bày, củng cố những thông tin đã tiếp nhận và tạo không khí trao đổi hào hứng. Việc kết hợp quan sát tư liệu, lắng nghe giới thiệu và tham gia trả lời câu hỏi giúp các em có thêm cơ hội phát huy khả năng ghi nhớ, tư duy, liên hệ và diễn đạt hiểu biết của mình.
Hoạt động in tranh trên giấy dó cũng mang đến một cách tiếp cận khác đối với di sản văn hóa. Từ việc tìm hiểu chất liệu giấy truyền thống đến trực tiếp tham gia tạo ra sản phẩm, học sinh được trải nghiệm một phần quy trình thực hành thủ công, qua đó hiểu thêm về sự khéo léo, tính kiên nhẫn và giá trị của các chất liệu văn hóa truyền thống. Sản phẩm do chính mình thực hiện không chỉ là kỷ niệm của buổi tham quan mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự quan tâm sâu hơn đến lịch sử, mỹ thuật và các nghề thủ công truyền thống.
Học sinh thực hiện in tranh và giới thiệu sản phẩm trải nghiệm
Điểm đáng chú ý là các hoạt động trải nghiệm không tách rời nội dung giáo dục của trưng bày. Mỗi hình thức đều hướng tới việc giúp học sinh hiểu rõ hơn bối cảnh lịch sử, cảm nhận những nỗ lực của người xưa trên con đường học tập và nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của tri thức. Khi được trực tiếp tham gia, các em có thể ghi nhớ kiến thức lâu hơn, mạnh dạn trao đổi, đặt câu hỏi và hình thành mối liên hệ giữa điều đã quan sát với những nội dung được học trong nhà trường.
Sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử và hoạt động trải nghiệm cũng góp phần đổi mới phương thức giáo dục truyền thống. Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ, bảo quản và giới thiệu hiện vật mà còn là một không gian học tập bổ trợ, nơi học sinh được tiếp cận lịch sử thông qua bằng chứng cụ thể, câu chuyện chân thực và hoạt động khám phá phù hợp với lứa tuổi. Đây là hướng đi có ý nghĩa trong việc phát huy giá trị di sản gắn với giáo dục, đưa bảo tàng trở thành một địa chỉ học tập gần gũi với nhà trường và cộng đồng.
4. Tự hào truyền thống quê hương, hun đúc khát vọng vươn lên bằng tri thức
Điểm dừng chân cuối cùng của đợt trưng bày là Trường THPT Phụ Dực, xã Phụ Dực. Tại đây, câu chuyện về truyền thống hiếu học được kết nối với những dấu ấn cụ thể của quê hương, trong đó có dòng họ Đỗ ở làng An Bài, được giới thiệu với truyền thống có 6 vị đỗ đại khoa qua 5 thế hệ.
Câu chuyện về những dòng họ có nhiều người học hành thành đạt cho thấy truyền thống hiếu học được vun đắp không chỉ bởi nỗ lực của từng cá nhân mà còn bởi sự kế thừa trong gia đình và cộng đồng. Việc coi trọng học tập, khuyến khích con cháu rèn luyện, gìn giữ nề nếp gia phong và đề cao đạo lý đã tạo nên môi trường thuận lợi để các thế hệ tiếp nối con đường tri thức. Những tấm gương khoa bảng vì thế không chỉ là niềm tự hào của một dòng họ hay một làng quê, mà còn là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu lịch sử giáo dục, văn hóa và xã hội của địa phương.
Đối với học sinh THPT, những câu chuyện như vậy có ý nghĩa đặc biệt trong việc định hướng nhận thức và khơi gợi động lực học tập. Ở lứa tuổi chuẩn bị bước vào những lựa chọn quan trọng của cuộc đời, việc được tìm hiểu về những người đi trước, về quá trình học tập và những đóng góp của các bậc hiền tài giúp các em nhận ra rằng tri thức không chỉ phục vụ mục tiêu đạt kết quả tốt trong các kỳ kiểm tra hay thi cử, mà còn là nền tảng để xây dựng năng lực, hình thành nhân cách và tạo ra những giá trị có ích cho xã hội.
Từ truyền thống khoa bảng đến nền giáo dục hiện đại là một hành trình có nhiều thay đổi, nhưng tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ: coi trọng tri thức, đề cao sự học, khuyến khích tài năng và gắn việc học với trách nhiệm đối với quê hương, đất nước. Nếu người xưa phấn đấu qua những kỳ thi để khẳng định năng lực và đem tài trí phụng sự xã hội, thì thế hệ trẻ hôm nay cần tiếp nối tinh thần ấy bằng việc làm chủ kiến thức, rèn luyện kỹ năng, phát triển tư duy độc lập và chủ động thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của thời đại.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp cận thông tin, học tập và làm việc. Điều đó càng đặt ra yêu cầu phải nuôi dưỡng tinh thần tự học, khả năng chọn lọc thông tin, tư duy phản biện và ý thức sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Truyền thống hiếu học vì thế không chỉ là học nhiều hay đạt thành tích cao, mà còn là thái độ nghiêm túc đối với tri thức, tinh thần ham hiểu biết, khả năng học hỏi suốt đời và ý thức vận dụng những điều đã học để giải quyết các vấn đề của cuộc sống.
Đối với học sinh, tiếp nối truyền thống hiếu học của quê hương trước hết bắt đầu từ những việc gần gũi: chủ động trong học tập, biết đặt câu hỏi, chăm đọc sách, tôn trọng sự thật, trung thực trong kiểm tra, thi cử, biết hợp tác và chia sẻ kiến thức với bạn bè. Xa hơn, đó là ý thức nuôi dưỡng ước mơ, kiên trì theo đuổi mục tiêu, không ngừng rèn luyện năng lực và sử dụng tri thức để đóng góp cho gia đình, cộng đồng, quê hương, đất nước.
Thông qua việc giới thiệu các tấm gương hiếu học và những dấu ấn khoa bảng, trưng bày góp phần khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hiến của Hưng Yên. Nhưng trên hết, giá trị của niềm tự hào ấy nằm ở khả năng chuyển hóa thành động lực học tập và hành động trong hiện tại. Khi lịch sử trở thành nguồn cảm hứng, những tấm gương của quá khứ có thể tiếp thêm niềm tin cho học sinh trên con đường chinh phục tri thức và hoàn thiện bản thân.
Học sinh trường THPT Phụ Dực mặc áo the, khăn xếp tham gia hoạt động trải nghiệm
5. Phát huy vai trò của bảo tàng trong giáo dục di sản và xây dựng xã hội học tập
Thành công của đợt trưng bày lưu động “Truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên” không chỉ thể hiện qua số lượng trên 4.300 lượt học sinh, cán bộ, giáo viên tham quan, tìm hiểu, mà còn ở cách thức đưa nội dung lịch sử, văn hóa đến với người học bằng hình thức trực quan, sinh động và có tính tương tác. Việc tổ chức tại nhiều trường học đã mở rộng khả năng tiếp cận di sản, tạo điều kiện để học sinh ở các địa bàn khác nhau cùng tìm hiểu về truyền thống của quê hương.
Hoạt động cũng cho thấy sự cần thiết của việc tăng cường phối hợp giữa bảo tàng và ngành giáo dục trong công tác giáo dục lịch sử, văn hóa địa phương. Nhà trường có lợi thế về tổ chức dạy học và định hướng giáo dục học sinh; bảo tàng có thế mạnh về tư liệu, hiện vật, phương pháp trưng bày và khả năng kể chuyện bằng di sản. Khi hai môi trường này được kết nối chặt chẽ, những nội dung lịch sử vốn có thể xa lạ với học sinh sẽ trở nên cụ thể, dễ hiểu và có sức gợi mở hơn.
Đối với Bảo tàng tỉnh Hưng Yên, trưng bày lưu động là một trong những phương thức phát huy giá trị tài liệu, hiện vật gắn với nhu cầu thực tiễn của cộng đồng. Qua mỗi đợt tổ chức, bảo tàng có thêm cơ hội đổi mới cách thức tuyên truyền, giáo dục, mở rộng đối tượng phục vụ và tăng cường sự hiện diện của di sản trong đời sống xã hội. Đặc biệt, việc hướng tới học sinh giúp hình thành sự quan tâm đối với lịch sử và văn hóa từ sớm, góp phần nuôi dưỡng ý thức trân trọng quá khứ, bảo vệ di sản và gìn giữ bản sắc văn hóa quê hương.
Trong thời gian tới, việc tiếp tục xây dựng các chuyên đề trưng bày phù hợp với chương trình giáo dục, tăng cường hoạt động trải nghiệm, khai thác hiệu quả nguồn tư liệu địa phương và mở rộng phối hợp với các cơ sở giáo dục sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục di sản. Qua đó, bảo tàng không chỉ thực hiện chức năng lưu giữ ký ức lịch sử mà còn góp phần tạo dựng môi trường học tập mở, thúc đẩy tinh thần tìm hiểu, khám phá và học tập suốt đời trong cộng đồng.
Truyền thống hiếu học của Hưng Yên được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ; giá trị ấy không chỉ nằm trong những trang sử, tấm bia hay câu chuyện về các bậc khoa bảng, mà còn hiện diện trong ý thức coi trọng việc học, khát vọng vươn lên và trách nhiệm của mỗi người đối với quê hương. Bằng việc đưa những giá trị đó đến gần hơn với học sinh, trưng bày lưu động “Truyền thống hiếu học tỉnh Hưng Yên” đã góp phần nối liền quá khứ với hiện tại, để di sản trở thành nguồn lực tinh thần nuôi dưỡng tri thức, nhân cách và khát vọng của thế hệ trẻ.
Từ những câu chuyện của người xưa đến những bài học của hôm nay, thông điệp được gửi gắm là: Trân trọng truyền thống để thêm tự hào về quê hương; hiểu lịch sử để biết gìn giữ những giá trị tốt đẹp; nuôi dưỡng tinh thần hiếu học để không ngừng vươn lên bằng tri thức, đóng góp cho sự phát triển của Hưng Yên và đất nước. Đó cũng là ý nghĩa lâu dài mà hoạt động trưng bày lưu động hướng tới trong hành trình phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với giáo dục thế hệ trẻ và xây dựng xã hội học tập.
Bảo tàng tỉnh Hưng Yên
